Mỗi khi bước vào một bản người Thái đen Tây Bắc, hình ảnh đầu tiên mà chúng ta bắt gặp là chiếc “khau cút”. Đó là một biểu tượng trang trí trên nóc, nơi hai đầu hồi của mỗi ngôi nhà sàn. “Khau cút” không chỉ làm đẹp cho ngôi nhà, mà còn ẩn chứa những ý nghĩa nhân sinh sâu sắc. Người Thái Đen có câu:
Khau cút tẻm lai bua,
Xinh dua tẻm lai én,
Nhả ca bén tin con.
Có nghĩa là:
Khau cút vẽ vân sen,
Đầu kèo vẽ vân én,
Mái nhà xén bằng dui.
Câu nói đó như tiêu chí về vẻ đẹp của một ngôi nhà người Thái.
Ngôi nhà sàn truyền thống của người Thái đen hai đầu hồi có cấu trúc khum khum như mai rùa (tiếng Thái gọi là “tụp cống”), nó vừa tạo dáng vẻ chắc chắn, bền vững vừa gợi sự liên tưởng tới thần rùa – người đã dạy cho người Thái cách làm nhà. Khau cút đơn giản nhất gồm hai thanh gỗ bắt chéo nhau hình chữ X, đóng trên hai đầu đòn nóc (tiếng Thái là “pe bôn”) với mục đích là để chắn cho mái tranh không bị xổ ra khi có gió thổi. Về sau nó được phát triển thành nhiều hình dáng khác nhau. Với trí tưởng tượng phong phú và bàn tay tài hoa, các nghệ sỹ dân gian đã mô phỏng tự nhiên, tạo nên những hoa văn, hoạ tiết trang trí cho “khau cút” có một vẻ đẹp hoàn hảo. Chúng ta thường gặp một số loại “khau cút” sau:
– “Khau cút páng” (còn gọi là khau cút mải): Chỉ làm bằng hai thanh tre hoặc gỗ bắt chéo nhau không trang trí hoa văn, họa tiết, trần trụi như nhà người đàn bà góa (me mải). Thường thấy ở các nhà nghèo khổ.
– “Khau cút quái”: Làm theo mô típ hình sừng trâu, biểu tượng của một nền văn minh lúa nước. Loại này thường thấy nhiều ở tầng lớp bình dân.
– “Khau cút căm”: Thường làm bằng gỗ, khắc nhiều hoa văn, họa tiết, có một thanh gươm bên dưới tượng trưng cho quyền lực. Loại này thường thấy ở những nhà người có quyền lực như phìa, tạo, và một số quan lại.
– “Khau cút pụa”: Có nghĩa là khau cút chùm, từ một thanh gỗ chính sẽ có thêm các thanh phụ, mỗi thanh phụ đều có các hoạ tiết trang trí tạo thành chùm. Loại này thường thấy ở những nhà giầu.
– “Khau cút bua”, tức là khau cút hình hoa sen, được chạm trổ cầu kỳ và rất đẹp. Thường thấy trong các nhà quý tộc, các ông mo, ông chang.
– “Khau cút bươn pín”: Mô phỏng mô típ hình trăng khuyết. Loại này chỉ thấy ở một số giòng họ.
Mỗi một loại mang mỗi hình mỗi vẻ khác nhau, chuyên chở những ý nghĩa nhân sinh cao đẹp và huyền thoại. Trong kho tàng chuyện cổ tích người Thái có chuyện kể rằng:
Trong lịch sử của mình, người Thái đã có những cuộc thiên di đi tìm miền đất hứa. Họ ra đi vào cuối tuần trăng, nhìn mặt trăng khuyết ở cuối dãy núi họ hẹn nhau, hễ ai đến được phương trời nào, khi làm nhà thì dựng trên nóc một cái dấu hình mặt trăng khuyết để sau này con cháu họ nhận ra dòng giống của mình. Và, chiếc dấu mang hình mặt trăng khuyết trong truyền thuyết kia chính là chiếc khau cút quen thuộc gắn với người Thái Tây Bắc hiện nay.
Cũng có câu truyện kể rằng: Có một tráng sĩ người Thái tài giỏi, đã lập công trong cuộc đấu tranh chống ngoại xâm, được một quan lớn trong triều đình gả cho con gái làm vợ. Trước khi chia tay với bố vợ, chàng trai mời bố vợ đến thăm vào một dịp nào đó, nhưng vì sợ ông không tìm được con gái và con rể, họ đã thoả thuận với nhau là: Chàng rể sẽ về cho cả bản đánh dấu lên nóc nhà bằng tấm gỗ sơn trắng, trong đó nhà chàng sẽ làm dấu to nhất. Những cái đánh dâu đó đã trở thành “khau cút” và đã được truyền từ bản này sang bản khác và đời này qua đời khác cho đến ngày nay.
Ngoài những câu chuyện trên, nhằm giải thích về “khau cút”, đã có nhiều ý kiến khác nhau. Có ý kiến cho rằng đó là cặp sừng trâu cách điệu, biểu tượng của một nền văn minh lúa nước. Không riêng gì trang trí trên nóc nhà mà trong sinh hoạt văn hóa của người Thái Tây Bắc như xên bản, xên mường… chúng ta thấy con vật hiến tế quan trọng bậc nhất đó chính là con trâu. Ngay cả trong “trang trí nội thất” của người Thái Tây Bắc ta cũng thấy trên vách nhà hay trên các cột nhà có những hình trang trí sừng trâu hoặc đôi khi còn treo cả một đầu trâu còn nguyên đôi sừng. Phải chăng ý nghĩa sâu sa của chiếc khau cút là một biểu hiện của tín ngưỡng liên quan đến phương thức sản xuất của họ.
Có ý kiến lại cho rằng với trang trí hoạ tiết hoa sen, Khau Cút có ít nhiều liên quan tới đạo Phật.
Theo các nhà nghiên cứu Cầm Trọng và Hoàng Trần Nghịch: Tên “khau cút” có từ ngọn cây guột mà tiếng Thái gọi là “cút lo ngọng” là có lý hơn cả. Những hoa văn hoạ tiết trang trí truyền thống xưa kia của người Thái bao giờ cũng có “phắc ben” và “kho cút”. Đó là hình tượng của hai loại rau rất quen thuộc của người Thái (“phắc ben” dưới ruộng và “phắc cút” trên nương). Hai loại rau này vừa nuôi sống con người, nhưng hơn thế nữa nó là biểu tượng của sự thích nghi, chống lại sự hà khắc của thiên nhiên. Phắc ben ở dưới ruộng, gặp nước cạn nó vẫn sống tốt tươi, nước dâng nó vươn cao và nổi lên cùng nước. Cây phắc cút trên nương, khi gió mưa lụt úng nó vấn xanh tốt, khi nắng hạn, nó chuyển màu nâu tím để hoà hợp với tự nhiên, không chịu tàn lụi. Cho nên trong chiếc khăn piêu (của phụ nữ) và khăn tay (của nam giới) cổ thì đều phải có hai hoạ tiết này để trang trí và tạo sức mạnh chống lại các siêu lực của tự nhiên. Vì vậy, “khâu cút” của của người Thái đen Tây Bắc rất có thể bắt nguồn từ ý nghĩa đó. Nó vừa để trang trí, vừa có tác dụng tạo sức mạnh chống lại các siêu lực của ma tà và siêu nhiên.
Song dù “khau cút” mang hình dáng và có những ý nghĩa như thế nào, thì hình tượng Khau cút đã góp phần không nhỏ làm phong phú thêm nền văn hoá của dân tộc Thái. Mỗi người Thái Đen Tây Bắc, mỗi khi bắt gặp hình tượng “khau cút” trên nóc ngôi nhà sàn thân thương lại thêm ấm lòng, gắn bó hơn với gia đình, bản mường, quê hương, đất nước.
Ngày nay, với điều kiện vật chất và tinh thần không ngừng được cải thiện, nhà của người Thái đen đã được lợp vật liệu mới thay gianh, trái nhà đã không còn để khum khum hình mui rùa nữa. Nhưng, đây đó chúng ta vẫn gặp các cặp “khâu cút” vẫn được dựng lên trang trọng. Thậm chí nhà xây của một số người Thái vẫn còn có “khâu cút” được cách điệu hài hoà.
Trong xu thế phát triển chung của đất nước, vấn đề bảo tồn những giá trị văn hóa đang được quan tâm. Chiếc “khau cút” của người Thái Tây Bắc và những giá trị của nó cũng là một di sản quý giá rất cần được bảo tồn, gìn giữ và phát huy. Cau nói cửa miệng của người Thái: “Bớng hươn pánh pên táng lai đủ / Lăm bớng chảnh hươn chụ pên lák lai xương” (Nhìn nhà anh thấy bao hình lạ / Nhìn nhà chàng thấy lạ nhiều điều) đã giới thiệu với đồng bào cả nước và bè bạn năm châu văn hoá của người Thái lấp lánh, lung linh như núi ngàn Tây Bắc…