Năm Giáp Thân (2004) có nhuận tháng Hai, tức có 2 tháng Hai âm lịch. Nhiều người cho rằng năm nhuận thường thời tiết không thuận lợi, bệnh tật phát triển, mất mùa, đói kém… Điều đó không có căn cứ khoa học. Vậy tại sao lại có tháng nhuận, năm nhuận? Nó có ảnh hưởng đến thời tiết và đời sống con người không? Chúng ta hãy cùng nhau tìm hiểu về điều này.
Trước hết, ta hãy điểm qua một số lịch đang được dùng phổ biến ở nước ta liên quan đến năm nhuận.
Dương lịch là loại lịch theo Mặt trời, lấy đơn vị cơ bản là năm, bằng thời gian Trái đất quay xung quanh Mặt trời được 1 vòng. Độ dài của năm là 365, 2422 ngày (gần 365 + 1/4 ngày). Cho nên người ta lấy năm thường là 365 ngày, cứ 4 năm thì có 1 năm nhuận dài 366 ngày. Một năm được chia làm 12 thang, mỗi tháng có từ 28 đến 31 ngày.
Lịch 24 tiết, đây cũng là lịch theo Mặt trời. Những nhà thiên văn phương Đông đã chia đường đi biểu kiến của Mặt trời trên bầu trời sao (đường Hoàng đạo) thành 12 cung bằng nhau. ứng với lúc Mặt trời bắt đầu đi vào mỗi cung là một trung khí. Có 12 trung khí là: Đại hàn, Vũ thuỷ, Xuân phân, Vũ cốc, Tiểu mãn, Hạ chí, Đại thử, Xử thử, Thu phân, Sương giáng, Tiểu tuyết, Đông chí. ứng với lúc Mặt trời đến giữa mỗi cung là một tiết khí. Có 12 tiết khí là: Tiểu hàn, Lập xuân, Kinh trập, Thanh minh, Lập hạ, Mang chủng, Tiểu thử, Lập thu, Bạch lộ, Hàn lộ, Lập đông, Đại tuyết. Như vậy cả thảy có 24 tiết. Vì thời tiết là do sự tác động của năng lượng Mặt trời nên Dương lịch và Lịch 24 tiết phù hợp với quy luật thời tiết, có thể dùng để xác định thời vụ sản xuất.
Âm lịch thuần tuý là loại lịch theo Mặt trăng, đơn vị cơ bản là tháng, bằng một tuần trăng (dân tộc Thái, Tày, Lào… gọi tháng và trăng là một – bươn). Mỗi tháng dài khoảng 29, 53 ngày. Vì vậy có tháng 30 ngày (tháng đủ), có tháng 29 ngày (tháng thiếu). Một năm có 12 tháng, tương đương với 354 đến 355 ngày. Như vậy năm Âm lịch thuần tuý ngắn hơn Dương lịch và Lịch 24 tiết khoảng 11 ngày. Sau 3 năm âm lịch sẽ sớm hơn 1 tháng, 9 năm sớm hơn 1 mùa…. và ngày Tết năm mới sẽ lang thang khắp 4 mùa. Và vì thế không thể dùng âm lịch để xác đinh thời vụ sản xuất và thời tiết trong năm.
Để khắc phục điều đó, tức là để âm lịch sai khác ít nhất so với quy luật thời tiết, các nhà làm lịch đã tìm cách kéo dài âm lịch ra bằng cách sau một thời gian nhất định thì thêm vào một tháng. Năm có thêm tháng gọi là năm nhuận (có 13 tháng), tháng thêm vào gọi là tháng nhuận.
Nhưng đặt tháng nhuận vào năm nào, tháng nào mới là việc phải tính toán. Các nhà làm lịch, qua nhiều thời kỳ đã đưa ra những phương pháp đặt tháng nhuận khác nhau với mục đích càng giảm được sự sai lệch càng tốt.
Âm dương lịch mà ta dùng hiện nay (ta quen gọi là Âm lịch) là Âm lịch đã hiệu chỉnh cho sát với Dương lịch. Quy ước đặt tháng nhuận như sau: Khi đã tính xong các tháng thiếu (29 ngày), đủ (30 ngày), tức là đã xác định được các ngày đầu tháng thì đem so với Lịch 24 tiết, tháng nào không có Trung khí thì lấy làm tháng nhuận. Mặt trời đi qua mỗi cung Hoàng đạo mất một khoảng thời gian hơn 30 ngày, trong khi tuần trăng chỉ khoảng 29, 53 ngày. Cho nên phần lớn các tháng âm lịch đều có cả Trung khí và Tiết khí, nhưng cũng có tháng chỉ có Trung khí hoặc Tiết khí mà thôi. Người ta quy ước lấy tháng không có Trung khí làm tháng nhuận là đảm bảo sự sai lệch giữa Âm dương lịch và quy luật thời tiết là thấp nhất.
Nhìn vào lịch năm 2004, chúng ta thấy tháng Chạp năm Quý Mùi có Trung khí Đại hàn (ngày 30), tháng Giêng năm Giáp Thân này có Trung khí Vũ thuỷ (ngày 29), tháng Hai có Trung khí Xuân phân (ngày 30), tháng tiếp theo tháng Hai không có Trung khí, Trung khí Cốc vũ rơi vào ngày mồng 2 tháng sau nữa. Vì vậy, người ta lấy tháng sau tháng Hai làm tháng nhuận, tháng có Trung khí Cốc vũ là tháng Ba.
Như vậy, tháng nhuận, năm nhuận là do những nhà làm lịch đặt ra nhằm hiệu chỉnh Âm lịch cho sát với quy luật thời tiết. Nó không ảnh hưởng gì đến quy luật thời tiết, cũng không liên quan gì đến đời sống của con người. Vì vậy, một số người cho rằng năm nhuận sẽ có thời tiết không thuận lợi, mất mùa đói kém, bệnh tật là không đúng, chúng ta cần bác bỏ. Muốn xác định thời tiết cũng như thời vụ sản xuất ta cần căn cứ vào Dương lịch hoặc Lịch 24 tiết. Còn Âm dương lịch hiện nay mặc dù các nhà làm lịch cố gắng tìm cách hiệu chỉnh, nhưng nó vẫn còn sai lệch nhiều với quy luật thời tiết. Do đó chúng ta không được dùng Âm lịch để xác định thời vụ sản xuất.

Cà Chung