Nàng Han là tên một nữ tướng huyền thoại, được lưu truyền từ lâu khắp vùng Tây Bắc. Hiện nay, chúng tôi được biết đã có rất nhiều đền thờ nàng Han ở nhiều nơi khác nhau như: Mường So (Phong Thổ), Chiềng Chăn (Mường Lay), Mường Chiên cũ (Quỳnh Nhai), Gia Phù (Phù Yên), Mường Trai (Mường La), Yên Châu, Sông Mã, Văn Chấn (Yên Bái)… Mỗi nơi đều có truyền thuyết về Nàng Han khác nhau. Tuần này xin kể truyền thuyết của Mường So, nơi còn có vết tích của Nàng Han rõ nhất. Tuần sau sẽ kể tiếp các truyền thuyết của các vùng khác.

Ở Mường Mít (Than Uyên ngày nay) có một gia đình sinh được hai cô con gái ngoan ngoãn và xinh đẹp. Lớn lên hai chị em chăm chỉ lo toan việc đồng áng giúp mẹ cha. Bản mường đang yên bình thì có giặc Phẻ, Giẳng ở phương bắc xuống quẫy phá rất tàn bạo. Đứng trước cảnh tượng bản mường bị quấy phá như vậy, những trai tráng tụ tập lại rèn luyện tập võ nghệ để đứng lên đánh giặc. Hai chị em hăng hái đi theo, nhưng không được chấp nhận vì đánh nhau là việc của đàn ông. Chủ đoàn quân ở mường đó là một chàng trai khỏe mạnh, đem lòng yêu cô chị. Được sự đồng ý của người yêu cô liền đóng giả trai theo người yêu đi luyện tập võ nghệ để đánh giặc. Mặc dù là phụ nữ nhưng nàng luyện tập rất giỏi và đươc cử làm phó tướng, chỉ huy một đoàn quân hùng mạnh. Tất nhiên không ai biết chỉ huy của mình là một phụ nữ trừ tướng quân.  Đoàn quân đứng lên đánh lui giặc ra khỏi mường rồi lại tiếp tục đánh đuổi giặc đến tận Mường So. Ở Mường So đánh nhau một trận rất lớn, trai tráng các mường về hội tụ đông. Sau khi đánh đuổi giặc ra khỏi biên giới, nhân dân tổ chức ăn mừng. Tướng quân bảo nàng đi tắm rửa thay trang phục nữ về múa xòe cùng bà con. Nàng ra một mó nước cạnh bờ suối nhỏ gần đó tắm rửa thay trang phục. Đang tắm bất ngờ có một toán tàn quân giặc đến, nhìn thấy nàng họ liền dùng cung bắn nàng gục xuống. Bà con dân bản nhìn thấy nàng bị trúng tên đưa về cứu chữa. Nhưng do vết thương nặng nàng đã qua đời. Biết nàng là một nữ tướng quân đánh giặc giỏi, dân nhân Mường So mai táng cô cẩn thận ở ngay cạnh bờ suối, có gò đồi cao, dựng một cái miếu thờ và gọi nàng là nàng Han (nghĩa là nàng dũng cảm). Hàng năm nhân dân ở Mường So vẫn thờ cúng vị nữ tướng cho đến ngày nay. Mó nước mà nàng đã tắm được gọi là Mó Nàng Han, nước trong suốt quanh năm dù dòng suối có lũ đục ngầu. Di tích Nàng Han ở đó được tỉnh công nhận là di tích lịch sử của địa phương. Hiện nay đã được xây dựng lại khang trang hơn.

Cũng có câu chuyện nói rằng, để ghi nhớ công lao của nữ tướng, Chủ Mường So đã kêu gọi bà con các mường khác về lấy linh hồn nữ tướng về thờ cúng. Dân Mường So sở tại được ưu tiên lấy phần đầu về thờ cúng. Dân Mường Lay lấy phần giữa về thờ cúng. Còn dân Mường Chiên đến chậm, vì ở xa nên chỉ được phần dưới. Khiêng đi qua suối dài, vất vả nên dân mới gọi con suối đó là Nặm Kha Nàng (nghĩa là suối đùi nàng), thuộc huyện Quỳnh Nhai. Miếu thờ đã được dựng tại trung tâm Mường Chiên và được thờ cúng hàng năm. Khi công trình Thủy điện Sơn La dâng nước, miếu bị ngập và đã chuyển về địa điểm huyện mới ở Phiêng Lanh và được xây dựng thành đền thờ quy mô lớn hơn để nhân dân thờ cúng hàng năm.