Tuần trước, chúng ta đã xem Truyền thuyết về Nàng Han qua câu chuyện sưu tầm ở Mường So, huyện Phong Thổ, Lai Châu. Nhưng ở một số địa phương khác cũng có câu chuyện li kỳ và hấp dẫn không kém. Tuần này xin tóm tắt hai câu chuyện chúng tôi sưu tầm được từ Mường Trai và Phù Yên.

Hồi đó, Mường Trai bị giặc phương bắc xuống cướp phá rất tàn bạo, trai tráng trong mường không đủ sức đánh nổi. Phìa Mường Trai phải nhờ phìa Mường Muổi đến giúp. Dẫn đầu đoàn quân là một nữ tướng. Sau ba ngày đêm đánh nhau ác liệt, bọn giặc phải rút chạy. Sau thắng trận, nữ tướng ra vũng nước suối Trai tắm rửa, bỗng có một toán tàn quân nhìn thấy liền lẻn bắn chết nữ tướng. Tướng quân chết không thể khiêng tất cả về Mường Muổi được, đành chỉ lấy hồn đầu về. Xác được chôn tại khu rừng cạnh ngã ba suối Nặm Mu và Nặm Trai. Phìa Mường Trai và nhân dân lập miếu thờ và gọi nữ tướng là Nàng Han, khu rừng chôn cất nữ tướng được gọi là “Đông Nàng Han”. Việc cúng thờ vẫn được kéo dài đến trước khi hòa bình lập lại. Khi cúng thờ Nàng Han phìa Mường Trai xuất ra một con trâu đực to, giao cho mo, trai tráng trong mường mang đi mổ cúng tại khu rừng “Đông Nàng Han”. Trước khi cúng mỗi bản phải dựng một giàn để nỏ, về sau có cả giàn để súng. Thời trước Mường Trai có mười bản, mỗi bản chọn một trai tráng để bắn nỏ (hoặc súng). Sáng sớm mổ trâu xong trước khi cúng, mười trai tráng mười bản cùng đồng loạt bắn nỏ (hoặc súng) lên trời. Cúng xong phải ăn hết thịt trâu, rượu mang theo không được đem về. Đồng thời tổ chức múa hát đến tận đêm mới về bản mình.

Chuyện Nàng Han ở Mường Tấc có phần ly kỳ hơn. Có một lũ giặc ở phương bắc xuống cướp phá Mường Lò rất tàn bạo. Một đoàn quân có cả voi ngựa cùng hàng ngàn lính kéo từ vùng Mường Chiên xuống đánh giặc ở Mường Lò. Sau khi đánh giặc xong đoàn quân chiến thắng quay trở về. Khi đi qua cánh đồng Mường Tấc, tướng quân cho đoàn quân đi qua cánh đồng rồi dừng nghỉ tại eo đá ven suối Tấc dưới bản Bông ngày nay. Tướng quân cùng phó tướng đi vào khe suối uống nước. Tướng quân cúi xuống, từ lưng ngựa, phó tướng ở bên cạnh phát hiện chủ tướng mình là nữ, nên rút kiếm ra định chém, vì cho rằng mình nằm dưới quyền nữ. Tướng quân phát hiện được ý định đó quay ngụa lại chém đứt đầu phó tướng rồi lên đứng trên mỏm đá trên bản Bông ngày nay. Bỗng một cơn mưa sấm sét to đổ xuống, kéo nàng lên trời. Con ngựa và đoàn quân biến thành những hòn đá to nhỏ khác nhau ở bên cạnh suối và khe núi đó. Để tưởng nhớ nữ tướng, bà con trong mường để dành khu rừng dùng thờ cúng nữ tướng hàng năm và gọi nữ tướng là Nàng Han.