“Nàng Cống Căm Đanh” cốt truyện xảy ra ở nước Lào, được dân tộc Thái chuyển thể thành truyện thơ. Truyền thuyết “Nàng Cống Căm Đanh” mang tính thần thoại, có độ dài 1098 câu.

Chuyện xảy ra ở hai địa điểm ở hai mường. Đó là Mường Chắc Khịt do vua Xu Vông làm chủ và Mường Viêng Chăn do vua La Xa làm chủ.

Mường Chắc Khịt đang yên đang lành thì có một đôi vợ chồng Quạ Vàng độc ác bay từ trên trời xuống rỉa ăn thịt người, phá tan hết Mường Chắc Khịt. Từ thành luỹ nhà vua, ngai vàng, đến ruộng đồng, vườn cây, rừng rú, chim, muông đều bị tàn phá ngổn ngang, nghi ngút lửa cháy. Quan Thiên văn mường Chắc Khịt nói với vua Xu Vông: Chỉ có nàng Xu Ma, là người có thể cứu được Mường Chắc Khịt, đưa lại cuộc sống yên bình, no ấm cho dân Mường. Các quan triều bàn với vua bằng cách nào cũng phải bảo vệ được nàng Xu Ma, nên phải đóng chiếc trống to cao bằng vàng đỏ và dấu nàng Xu Ma vào đó chờ thời cơ. Chiếc trống đã được tiến hành đóng ngay và đưa trống đặt trong một ngôi chùa lớn trong rừng thẳm.

Rồi cuộc sống của tất cả mọi người từ vua cho tới dân đều bị đôi Quạ Vàng gian ác mổ rỉa ăn thịt. Cả Mường chỉ còn cảnh tiêu điều đổ nát và đâu đâu cũng chỉ thấy xác người và những bộ xương người chồng chất ngổn ngang. Cả Mường Chắc Khịt chỉ còn mỗi nàng Xu Ma sống sót trong chiếc trống vàng đỏ. Nên gọi là “Nàng Cống Căm Đanh” (nghĩa là nàng trống vàng đỏ) là vì thế.

Tại Mường Viêng Chăn sinh đẹp, bước vào mùa xuân, vua La Xa, tổ chức đi săn. Vua La Xa đi theo vết một con nai đen, cứ đi, đi mãi vào rừng sâu rồi lạc các quan quân hộ tống vụ đi săn.

Vua La Xa lạc đến một ngôi chùa lớn vắng vẻ giữa rừng sâu. Với trí tò mò tìm hiểu, vua La Xa đã xuống ngựa vào chùa gõ chiếc trống vàng đỏ và nghe có tiếng nói bên trong chiếc trống, La Xa đã cậy mở trống ra và gặp một cô nàng rất xinh đẹp, không thể có ngôn từ tả hết những nét xinh đẹp của nàng.

Gặp La Xa, nàng Xu Ma đã kể hết mọi hoàn cảnh gia đình và gặp sự tàn phá của vợ chồng quạ vàng làm đất Mường Chắc Khịt và toàn bộ triều đình phải tan nát, chỉ còn lại những đống xương người chồng chất …

Biết nàng là một công chúa con vua Mường Chắc Khịt, vua thương yêu và cầu hôn với nàng và mời nàng lên ngựa về mường Viêng Chăn chung sống.

Cuộc sống ban đầu của nàng Xu Ma (Nàng Cống Căm Đanh) được vua La Xa quan tâm, săn sóc gần gũi, nên bà hoàng hậu vợ cả của vua La Xa nổi cơn ghen tức, bầy mưu ác độc tìm cách thủ tiêu và gây bao rắc rối, khổ cực cho Nàng Cống Căm Đanh.

Một thời gian sau, nàng có mang với vua La Xa. Đến kỳ sinh nở nàng sinh ra bốn con trai vì quá mệt nàng đã lịm đi. Bà vợ cả là A Khi sai gái hầu Xi Khong vơ tất bốn sinh linh vào một cái vại, rồi đậy nắp lại vác đi trôi sông. Còn A Khi lấy bốn con chó con về đặt nằm thay thế bốn bé trai. Khi tỉnh dậy Nàng Cống Căm Đanh với tay sờ con thì giật mình thấy bốn con chó con. Cùng lúc đó A Khi lên báo với vua La Xa, bảo rằng Nàng Cống Căm Đanh đẻ ra bốn con chó và cho bọn gái hầu loan báo cho các quan lại triều đình biết chuyện Nàng Cống Căm Đanh đẻ ra chó, vì bà hay chăm lợn gà, chăm bày chó nên có con với chó.

Vua La Xa không biết rõ đầu đuôi thực hư ra sao, nghe vợ cả nói vậy là tức giận, cho là nàng đã làm mất mặt vua, xỉ nhục triều đình nên bắt nàng đi tù, và dọn khỏi cung đi ở một mái lều đơn sơ góc vườn, hàng ngày chăm bày gia súc.

Còn bốn bé trai trôi sông may được vợ chồng già coi rừng mãi không có con vớt lên xem và ẵm về nhà chăm sóc. Bà vợ vào rừng lấy thuốc về lam uống để có sữa nuôi con. Rồi ngày tháng trôi qua, bốn đứa trẻ lớn lên khoẻ mạnh, khôi ngô.

Được tin bốn đứa trai còn sống, A Khi bày cách trừ khử và cho Xi Khong mang thuốc độc đến tận nơi để đầu độc chúng. Khi Xi Khong đến nhà thì vợ chồng già đi làm. Còn bốn đứa trai đang chơi trong vườn sau nhà. Thế là Xi Khong mang thuốc độc lừa cho bốn đứa bé trai uống rồi bỏ về.

Cuối chiều vợ chồng già coi rừng trở về. Gọi thì thấy vắng vẻ, không thưa, tìm ra vườn sau nhà thì thấy cả bốn đứa bé trai đã tắt thở chết. Vợ chồng già kêu trời đất, tìm mọi cách cứu chữa không được đành gạt nước mắt, mang bốn đứa trẻ chôn ở trên đất sau nhà. Ít lâu sau tự nhiên trên mộ bốn đưa trẻ mọc lên bốn cây đại, rồi lớn lên nở hoa toả hương khắp mường Viêng Chăn thành nơi tụ tập khách thập phương đến ngắm và trai gái khắp nơi đến chơi dưới bốn cây đại để được ngửi hương thơm quyến rũ của loài hoa này.

A Khi biết được tin trên mộ bốn bé trai đã mọc thành bốn cây đại quý; để tiệt nọc dòng dõi con tạo A Khi sai quân đến chém bốn cây đại, nhưng đắn mãi không được, búa dao bị mẻ, mà thân cây đại không có dấu vết gì. Chặt không được đành phải về cung báo với A Khi. Biết vậy A Khi ăn không ngon ngủ không yên, nếu không làm nhanh thì tội lỗi sẽ trở lại với mình. A Khi sai Xi Khong đến bảo hai vợ chồng già trông rừng đào bật gốc rễ bốn cây đại, nếu không sẽ dùng gươm chặt. Biết được lòng ác độc của bà vợ vua, vợ chồng già thương tiếc gạt nước mắt chặt đào bốn cây đại như tự giết con mình. Nhưng trước lệnh bà vợ vua đành phải gắng sức đào bật gốc rễ cây đại lên. Sau đó A Khi sai quan hầu khiêng bốn cây đại thả xuống dòng sông Mê Kông. Cô gái hầu, cận thần của vợ vua sau khi cho đào bật rễ bốn cây đại và vứt cây xuống sông Mê Kông trở về hy vọng sẽ được trọng thưởng nhưng ngờ đâu A Khi dùng dao nhọn đâm chết để bịt đầu mối.

Bốn cây đại, sau khi trôi qua bao dòng xiết, bao thác ghềnh, trôi vào mắc ở một bãi cát lớn giữa dòng, cùng bám rễ mọc mầm xanh mướt, chim bay lượn đậu cành mọc tứ phía. Nơi có núi Pha Cản, trên núi có ngôi chùa và vị thần trông coi. Ngọc Hoàng trên trời cũng hay xuống xuống đây để họp bàn… Biết được mọi sự việc xảy ra, Ngọc Hoàng sai người xuống tận nơi và đưa bốn cây đại lên núi Pha Cản và Ngọc Hoàng trực tiếp tưới nước hồi sinh và chăm sóc, quạt cho bốn cây đại với nhiều phép bùa cao tay nên bốn cây đại đã trở lại thành bốn chàng trai, bốn tướng tài giỏi, đức độ:

Anh Cả được đặt tên là Căm Khao

Anh thứ hai đặt tên là Căm Liêng

Người thứ ba gọi là Căm Ngân

Em út thứ tư là Kim Cương

Bốn anh em trai, ai cũng tài giỏi đặc biệt Kim Cương em út, có khí phách dũng mãnh, tác phong xông xáo và học được tài bùa phép của Ngọc Hoàng truyền dạy cho, tạo cho Kim Cương có bản lĩnh và sức mạnh phi thường nổi trội.

Một ngày Ngọc Hoàng xuống thăm tận núi Pha Cản và triệu tập bốn anh em trai đến bàn. Ngọc Hoàng nói rành rẽ về gia cảnh bốn anh em trai, về người mẹ sinh thành bốn tạo và bốn anh gặp ác khổ ra sao. Bốn anh em hiểu ra, cảm thấy thương và nhớ mẹ da diết muốn sớm được cứu lấy mẹ khỏi bọn gian ác nên xin Ngọc Hoàng cứu ngay lấy mẹ và giúp đỡ sức mạnh. Chủ vua trời dạy thêm phép bùa, rồi mới cho xuống, để bảo vệ xây dựng tiếp bản mường.

Lúc đó Ngọc Hoàng ra phép bùa thành bốn chiếc thuyền lớn với nhiều tướng quân đầy bốn thuyền lớn và mời bốn anh em trai lên ngồi giữa thuyền. Ngọc Hoàng biến thành ông già râu dài, tóc bạc mặc bộ quần áo trắng phau đưa quân tướng mạnh và bốn chàng trai và bắt đầu cho thuyền rời bến đến mường Viên Chăn cứu người mẹ là Nàng Cống Căm Đanh.

Cuộc chiến cứu mẹ, gặp vua cha giải oan cho mẹ và xử lý A Khi – người gian ác đã hoàn tất. Ngọc Hoàng trở về trời, còn mấy em em làm nốt phần việc ổn định, bình yên cuộc sống triều đình vua Viêng Chăn.

Sau khi mẹ con đoàn tụ, vua Viêng Chăn được gặp lại vợ và bốn đứa con trai mình. Theo ý nguyện của nàng Xu Ma là muốn thực hiện bổn phận giải phóng, khôi phục sự sống bình yên cho nhân dân vùng mường Chắc Khịt, củng cố lại triều đình và ngôi vua Xu Vông.

Ý định này đã được giao cho Kim Cương, còn ba người anh đã trở lại với lời hứa hẹn với các nàng khi còn đang hành quân trên đường về cứu mẹ tại mường Viêng Chăn.

Kim Cương trở lại mường Chắc Khịt với binh hùng, tướng mạnh, với phép bùa Ngọc Hoàng truyền cho. Đã giải phóng mường Chắc Khịt từ điêu tàn đổ nát, từ đống xương người chồng chất hoá trở lại thành người như cũ. Kim Cương đã dựng lại ngai vàng, thành quách cho ông ngoại, bà ngoại là vua Xa Vông ở mường Chắc Khịt.

Cuộc sống lại trở lại bình yên, no ấm, dân mường vui mừng đến chào vị tướng Kim Cương. Xong sứ mệnh tại quê ngoại, Kim Cương đưa quân trở về Viêng Chăn lo dựng mường cùng bố mẹ.

Đó là truyện thơ về Nàng Cống Căm Đanh.

(Đây là bài tóm tắt của cố Nhà thơ Cầm Hùng, nên câu văn có khác đôi chút với các bài tóm tắt của Cà Chung).