Thi Thôn là truyện thơ của dân tộc Thái, phỏng tác theo cốt truyện của người Chăm, tác phẩm dài hơn một nghìn câu.

Phìa mường Chăm Pa chỉ sinh được một quý tử, đặt tên là Thi Thôn. Chàng lớn lên trong cảnh thanh bình, bốn phương phẳng lặng, dân mường ấm no. Về già Phìa giao mọi quyền cho con nối nghiệp. Thi Thôn làm chúa đất Chăm Pa khi vẫn chưa có vợ.

Nai Pan, người thợ săn hàng ngày đeo cung tên vào rừng tìm thú. Vào một buổi chiều, khi đang ngồi dưới bóng cây, Nai Pan thấy bóng hình các nàng tiên bay xuống trần gian.

Nai Pan quyết đi theo hướng tìm nơi các nàng sà xuống, phải mất lâu ngày mới thấy một cái hồ to, nước trong xanh, có bến tắm vẫn còn lưu dấu vết chân người, xung quanh hương hoa thơm ngát.

Nai Pan một mình với con dao, cái nỏ ngồi gốc cây ven hồ rình xem. Hết ngày bóng lặn vào đêm, hết đêm rạng sáng lại ngày, chờ đến bảy ngày thì thấy bảy nàng tiên từ trên trời bay xuống. Người thợ săn đưa mắt dõi theo. Chúng tháo cánh, lột bỏ áo váy, để lộ rõ thân hình, má đào, lưng eo, ngực căng tròn, da nõn nà, toàn thân tạo nên những đường công tuyệt mĩ. Nai Pan say sưa ngắm nhìn, tưởng như trong giấc chiêm bao.

Bảy nàng tiên nhảy xuống hồ, tung tăng bơi lội thoả thích. Khi mặt trời sắp lặn, các nàng tiên vận gọn áo váy, chắp cánh bay lên mường trời. Người thợ săn ngẩn người luyến tiếc phút giây tuyệt vời.

Nai Pa ước mơ làm thế nào lấy được một nàng để dâng lên chủ mường làm vợ. Suy đi tính lại chỉ có Thầy Thiên mới có thể giúp được việc này. Nai Pan băng ngàn vượt núi tìm đến ranh giới giữa đất người và ma, nơi Thầy Thiên ở.

Nai Pan trình với Thầy Thiên về ước muốn của mình và xin thầy bày kế giúp.

Theo lời mách bảo của Thầy, Nai Pan quay về, đứng trên bờ giương cung bắn xuống đáy hồ. Long Vương liền sai người lên cạn xem sao.

Nai Pan lại trình bày lại ý muốn của mình và xin Long Vương giúp đỡ. Long Vương hoá sợi tơ vàng thành lưới vô hình ngàn mắt đem cho Nai Pan, rồi bảo: người muốn lấy ai thì ném sợi chỉ này vào người đó. Lấy được rồi, ngươi thả sợi chỉ xuống hồ.

Nhận được của báu Long Vương, Nai Pan tìm bụi nấp bên cạnh bến tắm. Nhiều ngày sau, đến một buổi chiều êm ả, bảy nàng tiên lại hạ cánh xuống bến tắm. Nai Pan hồi hộp ngắm xem từng nàng, người nào cũng đẹp cũng xinh, nhìn kỹ thì thấy có một nàng trội hơn. Các nàng xuống tắm như thường lệ, mải mê bơi lội nô đùa chẳng hề để ý đến ai đang rình mò.

Khi nàng đẹp nhất tách ra khỏi đàn, Nai Pan ném sợi dây chỉ lưới thần bắt lấy. Nàng giãy giụa kêu khóc, các nàng khác sợ hãi chắp cánh bay xa. Bỏ lại nàng Mô-nô-hoa con gái út của Then.

Nai Pan ôn tồn khuyên bảo nàng: Đừng có sợ và buồn như thế, tôi sẽ dâng nàng lên cho Thi Thôn chủ mường, nàng sẽ được sống trong cung đình tráng lệ.

Không làm khác được, nàng lê từng bước chân đi theo Nai Pan, mất nhiều ngày mới đến kinh thành Chăm Pa.

Nai Pan dâng Mô-nô-hoa lên Thi Thôn chủ mường. Được nàng ngài vui mừng khôn xiết, nàng gặp Thi Thôn cũng cảm thấy yên tâm và thỏa lòng.

Thi Thôn cho mở tiệc chiêu đãi. Phìa vãi rượu cảm ơn Long Vương và các vị thánh thần đã giúp đỡ để có được nàng Mô-nô-hoa xinh đẹp.

Nhân dân Chăm Pa tự hào phấn khởi bởi chúa đất lấy được nàng tiên. Đôi cánh Mô-nô-hoa được Thi Thôn đem cất trong kho thóc, chỉ để bà mẹ biết cùng. Nàng sống mẫu mực được bà mẹ chồng hoàng gia quý mến, vợ chồng chung sống thanh bình nhiều năm.

Nhưng, đất nước Chăm Pa có giặc đến cướp phá, nhiều lần cho tướng tài binh giỏi đi dẹp không yên. Tướng gặc có nhiều mưu kỳ phép lạ, buộc Thi Thôn phải đích thân đi dẹp.

Nàng Mô-nô-hoa cầu cho chàng ra trận chiến thắng, bình yên trở về, nàng cài một bông hoa lên túi áo ngực chồng và nói, nếu thấy hoa héo anh hãy vội quay về.

Hành quân nhiều ngày mới tới nơi giặc đóng Thi Thôn có tướng hùng quân mạnh đánh trận nào thắng trận đó. Chỉ trong một tháng đã quét sach lũ giặc hung tàn ra khỏi bờ cõi. Mẹ già lâu ngày vắng tin con sợ hãi lo âu cho người đi mời thầy đến bói xem sao?

Những người ghen ghét Mô-nô-hoa bỏ tiền ra mua chuộc thầy bói, mưu giết hại nàng khi chồng đi vắng. Thầy đến xem quẻ phán rằng đất nước đang loạn lạc là do chủ mường lấy vợ ma, giết nàng đi tự khắc yên ổn.

Mẹ Thi Thôn thấy nàng Mô-nô-hoa có tấm lòng thật thà là người con hiếu thảo. Bà đem đôi cánh cất giấu từ trước cho nàng và bảo hãy trốn nhanh. Mô-nô-hoa quỳ lạy tạ ơn bà và dặn lại, nếu Thi Thôn về mẹ nói hộ đừng đuổi theo nàng vì đường lên trời rất nguy hiểm, người trần không qua được.

Nàng chắp cánh nối đuôi bay thử trong nhà, thấy ổn. Đoàn người cầm giáo mác kéo đến vây quanh nhà định giết nàng, nàng phải bay chui qua đầu hồi, lượn một vòng quanh mường Chăm Pa rồi bay vút lên trời xanh, mọi người chỉ biết nhìn theo bóng nàng Mô-nô-hoa. Đến biên giới nghỉ lại gặp Thầy Thiên, nàng gửi lại Thi Thôn chiếc nhẫn cưới nhờ thầy nói dùm và ngăn đừng cho chàng đuổi theo vì đường đi cách xa và nguy hiểm. Rồi nàng Mô-nô-hoa chào từ biệt thầy bay lên trời.

Thi Thôn chiến thắng, đang thu quân bỗng hoa cài trên ngực áo bị héo. Phìa đoán ngay chắc ở nhà có việc chẳng lành liền rút quân về nhà ngay, nhưng đến nhà không còn gặp nàng Mô-nô-hoa nữa, Phìa buồn rầu ủ rũ. Sau khi nghe mẹ kể lại sự tình, Thi Thôn bực tức quyết tâm đuổi theo nàng đến cùng.

Ngót một tháng mải miết mới đến nơi ở của Thầy Thiên. Thi Thôn tưởng sẽ gặp nàng ở đây, nhưng nàng nghỉ một tí rồi đã bay lên trời.

Thầy Thiên trao lại chiếc nhẫn và truyền lại những lời khuyên của nàng choThi Thôn. Đường lên trời lắm quãng nguy hiểm người trần gian chưa ai lên được mường Then bao giờ. Thầy Thiên hết lời can ngăn, nhưng Thi Thôn một mực không nghe quyết đuổi theo bằng được, dù có chết giữa đường cũng cam chịu.

Thi Thôn lưng đeo gươm báu, ống tên, tay cầm cung thánh bước vào mường ma. Tới khu rừng rậm, Phìa dừng chân ngắm hướng, lũ ma quỷ nhìn thấy ào ào kéo nhau đến đen ngòm trên cây. Thi Thôn gương cung bắn, ma khiếp sợ bay đi tan tác. Lên đường đi tiếp lại gặp bầy muỗi, dĩn con nào cũng to bằng con gà mái, con nào cũng chen vào chực cắn, xé ăn. Phìa hoá phép thành ngọn lửa cháy bập bùng xung quanh. Muỗi, dĩn chết la liệt, con sống sót cao chạy xa bay. Thoát chỗ này lại đến rừng mây vàng, gai nhọn, mênh mông chắn lối. Phìa giương cung bắn! Mây rẽ lối rì rào, gió quét lá xào xạc, Phìa nâng nhẹ bước chân qua. Triền miên đi hết hai mươi ngày mới thoát khỏi rừng gai.

Đến bãi lầy đỉa, vắt. Con đỉa to bằng giát, con vắt bằng cột nhà, thân dài hai ba sải. Thấy hơi người kéo nhau bò đến. Thi Thôn rút gương thiêng ra ra chém, hết một ngày mỏi tay không xuể, liền hoá phép lửa cháy lan quanh mình. Vắt đỉa sợ chạy trốn chen nhau chúi xuống đáy bùn…

Rồi phải đi tới một vùng ngọn lửa cao qua bao đời chẳng bao giờ nào tắt. Thú không cánh chẳng con nào qua được. Phìa giương cung bắn vọt tên qua, lửa tắt ngấm mở đường cho đi, Thi Thôn đi qua chỗ nào lửa cháy trở lại. Đi hai mươi ngày liền mới qua được vùng lửa cháy.

Lại đến chỗ hai núi đá đâm nhau ầm ầm chắn lối. Hai trái núi như hai hàm răng nhai lại đôm đốp. Đây là cửa ải ngăn ma quỷ đi vào mường Then. Phìa lấy cung ra bắn hai cặp vách vẫn không ngừng hoạt động. Thất vọng tưởng bỏ xác nơi đây vì hết đường, vô phương. Đêm ngủ có thần mách bảo: Ngươi hãy đi tìm những quả chua ném vào cho núi “ghê răng”!

Vất vả nhiều ngày Thi Thôn lấy được ba mươi ngàn quả bòng, ba ngàn gánh quả bưởi, ngày đêm liên tiếp ném vào miệng đá, đá “ghê răng” há hốc miệng. Phìa vọt qua như tên đá sập xuống nghiến đứt vạt áo rơi xuống biến thành con bướm ở mường trần gian.

Qua chặng đường nguy này Phìa lại tới cánh đồng mường Then bát ngát. Nơi này nàng Mô-nô-hoa đã đi qua ngày trước. Cây bên đường đang thời nở hoa, lá mơn mởn hương thơm ngào ngạt. Thi Thôn đi qua không biết, thấy hoa lạ ngắt lấy một bông cài lên túi. Hoa mường Then hoa lạ, một bông lìa cây, một bông khác lại mọc, đoá rơi rụng, đoá nở thêm đầy cành.

Đến vùng đất trống hoang vu gặp nhiều cô gái đón đường hỏi han, nhiều nàng gợi ý xin theo. Thi Thôn nói ta có việc đi lên mường Chom Chăng, các nàng hãy tránh ta đi. Các cô gái trẻ chỉ còn biết nhìn theo sau chàng luyến tiếc.

Đến một mường toàn đàn bà, chẳng có đàn ông. Thấy lạ Thi Thôn hỏi: các ngươi vì sao phải sống một mường toàn nữ? Các bà trả lời: dưới trần gian chúng em  ngoại tình, nên bị Then phạt, cả cuộc đời không được tiếp xúc với nam, giờ thèm nam quá.

Đến một mường đàn bà khác thấy một người có hai đầu chung cổ vì Then phạt do dấu chồng giết con.

Đến mường Tiêng Lanh thấy mọi người một cổ hai gông do tội giết vợ cướp chồng nên Then kết thành hai tội.

Đến mường toàn đàn bà mắt đứng bởi tội đay nghiến, chửi rủa, khạc, nhổ vào mặt chồng nên Trời phạt.

Đến mường mọi người đứng đỡ làm cầu cho người qua vì chồng chết chưa mãn tang đã đi tằng tịu với người tình nên Then bắt phạt.

Lên mường trời biết nhiều cái lạ, ai sống ở trần gian làm ác, khi trở về mường trời Then bắt phạt không tha.

Qua các vùng giam giữ tội tù, Thi Thôn đến Sông Chang, sông rộng mênh mông, đứng trên bờ nhìn thấy trời nước liền nhau, nước sông nóng bỏng sôi sùng sục. Sực nhớ tới lời Thầy Thiên căn dặn, Thi Thôn rút gươm nhúng xuống sông, lưỡi gươm cụt lủn. Sợ hãi và lo ngại, chỉ còn hy vọng bắn cung xuống dưới đáy. Long Vương thấy động cho người lên hỏi và được Thi Thôn van lạy, thưa trình cặn kẽ. Rủ lòng thương Long Vương cho thuồng luồng nổi lên, nối đuôi nhau làm cầu cho Thi Thôn qua sông. Tạ ơn thuồng luồng, Thi Thôn bước đi nhẹ nhàng và vượt qua chặng đường nguy hiểm.

Đến rặng núi đá sừng sững, vách đứng phẳng lỳ, cả ma  quỷ cũng chẳng lọt vào được mường Then. Thi Thôn phải giam chân ở đây nhiều ngày. Đang trong lúc tuyệt vọng bỗng có bầy quạ sà xuống và nói với nhau: Sáng mai ta sẽ đi kiếm ăn ở mường Chom Lạt, nàng Mô-nô-hoa ở trần gian mới về, Then mổ trâu bò làm vía gội rửa bụi trần gian cho nàng, ta tới đấy chắc được bữa no nê.

Nghe xong Thi Thôn phấn chấn biến thành con dĩn vàn bay lên, chui vào đậu gốc cánh con to khoẻ nhất đàn. Sáng hôm sau bày quạ bay đi, con mang theo Thi Thôn bay nặng nề chậm chạp. Đến bến sông mường Chom Lạt bầy quạ sà xuống. Thấy Thi Thôn chui từ cánh mình ra quạ luyến tiếc nói: Biết trước sẽ được một bữa ăn ngon. Từ đó các loại chim thường hay rỉa cánh.

Thi Thôn dừng lại tại bến nước mường Chom Lạt. Một đám nữ gánh nước đi qua, Thi Thôn hỏi: Các nàng gánh nước làm gì nhiều thế? Bọn chúng trả lời: gánh nước về tắm rửa cho nàng Mô-nô-hoa ở trần gian mới về.

Thi Thôn tìm cách lừa bọn chúng xin uống nước để bỏ chiếc nhẫn vào ống nước. Khi nàng Mô-nô-hoa vào tắm, nhẫn chạy vào ngón tay thon thường đeo. Nàng giật mình sửng sốt: Lẽ nào Thi Thôn – chồng yêu thương của ta lại lên được tới đây.

Nàng hỏi các cô hầu đi gánh nước có gặp ai không? đám nữ đáp: gặp một chàng trai tuấn tú khôi ngô đến xin uống nước. Nàng sai người đi hỏi han cho kỹ. Đích thị là Thi Thôn chúa đất Chăm Pa, đuổi theo nàng lên mường Then Chom Lạt.

Nàng Mô-nô-hoa muốn chạy nhanh ra địu lấy chồng về ngay, nhưng cha nàng rất khó tính, khắt khe. Nảng rụt rè mang chuyện trình thưa với cha và xin cha cho phép được đón chàng về.

Then cho phép nàng cùng đi với mẹ đón chàng về, nhưng phải ngậm miệng lại không được nói một câu. Nàng Mô-nô-hoa nhìn thấy Thi Thôn trong tim rộn rã, nồng nàn yêu thương chỉ muốn lao ra ôm hôn chàng cho thoả lòng mong nhớ. Nhưng lời cha dặn đã thành hàng rào thép chặn đứng trái tim nàng.

Nàng nhìn chàng nước mắt rưng rưng. Mẹ Mô-nô-hoa thử tài con rể: Tảng đá hình cầu to bằng cái nhà kia! Nếu chàng nhấc lên được qua đầu thì sẽ công nhận là rể út của Then Chom Lạt. Thi Thôn lấy dao khoét thành lỗ xỏ ngón tay trỏ rồi nâng bổng lên quá đầu.

Thấy chàng xuất chúng bà thử tài lần hai. Những rặng núi vướng mắt kia kìa ! Ta muốn san bằng thành ruộng nuôi dân. Thi Thôn phù phép, trời tối sầm lại, sấm sét ầm ầm đất đá lở rơi như trời đất sắp sụp đổ. Trong chốc lát những rặng núi cao đã san bằng thành ruộng.

Bà đón chàng rể lên nhà, Thi Thôn vái lạy Then chủ mường Chom Lạt. Then cho mổ trâu bò thết đãi chàng rể người trần gian. Nhưng vẫn tiếp tục thử thách: Nhà Then rộng ngàn buồng mỗi buồng có một nàng, mỗi nàng để thò ngón tay út ra ngoài. Nếu chàng chọn đúng nàng Mô-nô-hoa thì sẽ công nhận nên vợ nên chồng, bằng không thì phải chết.

Nhờ sự giúp đỡ của mèo, Thi Thôn nắm lấy được ngón tay của nàng Mô-nô-hoa trước sự ngạc nhiên của mọi người. Then chưa chịu, lại đưa ra thử thách mới. Vườn dừa sai trĩu quả chàng hãy làm cho rụng hết rồi đưa dừa trở lại nguyên buồng như cũ. Thi Thôn niệm thần chú nhờ các thần thánh thực hiện được như yêu cầu của Then.

Rồi Then tiếp tục ra những thử thách mới như: buộc ba ngàn trâu cho đúng cột, phát và tra nương rộng khắp chín bản trong một ngày, thu lại hạt giống đã gieo… Chàng đã phải nghĩ nát óc, nhờ nhiều vị thần hay con thú giúp đỡ mới vượt qua được.

Cuối cùng Then mới chịu gả nàng Mô-nô-hoa cho Thi Thôn làm vợ.

Nhưng Then thấy chàng rể tài ba hơn người, tìm cách trừ khử để tránh hiểm hoạ về sau. Một hôm, Then cho người mời vợ chồng con rể du ngoạn trên hồ. Nàng Mô-nô-hoa bàn với chàng tìm cách đối phó. Mang theo nhiều chuối, dành một quả cắm dao găm hai lưỡi. Thuyền cha to rộng, mái rồng, người đông. Vợ chồng nàng được thuyền trần, bé nhỏ, chỉ có hai người chèo. Đến giữa hồ không biết bao thuồng luồng há miệng chực ăn chàng và nàng. Hai người cùng nhanh tay ném chuối. Con được ăn lặn xuống lẩn đi. Con chưa được ăn chen chúc lao vào. Bỗng đám thuồng luồng dạt ra nhường lối cho một con to nhất lao vào. Ngẩng đầu cao, há hốc miệng định chộp gọn vợ chồng Thi Thôn. Nghe lời nàng, chàng nhanh tay ném chuối cài dao găm vào miệng nó. Thuồng luồng to bị hóc, giãy giụa, nước tung toé, thuyền Then cha bỗng chao đảo rồi chìm nghỉm.

Then  Chom Lạt chết vì con thuồng luồng to nhất chính là Then biến thành hòng tiêu diệt con rể. Tổ chức tang lễ cho cha xong nàng Mô-nô-hoa cùng Thi Thôn trở về Chăm Pa hạ giới. Nhân dân nô nức đón mừng. Chàng và nàng cai quản Chăm Pa thái bình.